روش های نمونه برداری آبزیان

 

اولین و مهمترین هدف دراین موضوع،  صید گروهی از آبزیان با برخی از انواع ابزار صید برای مطالعاتی از قبیل بررسی ساختار جمعیت(تنوع ، فراوانی، مرگ ومیر، بیماری، تعیین میزان برداشت(MSY) ، بررسی تاثیر آلودگی روی آبزیان ، تعیین میزان تولید و..... است.

مقدمه

امروزه بسیاری ازکارهای علمی با خارج کردن یک نمو نه کوچک از جمعیت بزرگ انجام می گیرد .منظور از جمعیت ،کلیه اعضائ متعلق به یک گونه است که در یک ناحیه خاص قرار دارند.در حقیقت اندازه گیری همه ماهیان از یک رود خانه ویا یک دریاچه غیر ممکن است این مسئله در مورد دریا نیز صدق می کند بنابر این ،بخشی ازجمعیتها که نمونه نامیده می شود برای مطالعه بوم شناسی ویا زیست شناسی استفاده می شود.(ولی پور،عبدالمالکی.1379)        

امروزه نمونه بر داری با اهداف گوناگونی انجام می گیرد اما اولین و مهمترین هدف دراین موضوع،  صید گروهی از آبزیان با برخی از انواع ابزار صید برای مطالعاتی از قبیل بررسی ساختار جمعیت(تنوع ، فراوانی، مرگ ومیر، بیماری، تعیین میزان برداشت(MSY) ، بررسی تاثیر آلودگی روی آبزیان ، تعیین میزان تولید و......... است.میزان حجم نمونه  صید شده به کارآیی وانتخابگری ابزار صید بستگی دارد . انتخابگری یعنی صید آبزی خاص از نظر اندازه با توجه به رفتار آن وکار آیی یعنی در صد آبزیان  برداشت شده از ذخیره یا نرخ استحصال وتوانایی صید.( FAO)

در هر حال تعداد ماهیان نمونه برداری شده به نوع جمعیت ونوع مطالعه ای که قرار است انجام شود بستگی دارد که این تعداد براساس نظریه های مختلف می تواند دامنه ای از 1% تا 25 % را دربر گیرد . بنابراین تعداد نمونه نباید آنقدر کوچک ویا نه آنقدر بزرگ  بوده ،بلکه باید مناسب ومطلوب باشد . تعداد مطلوب  تعدادی است که نیازهای کار آمدی ،نماینده بودن ،قابل اعتماد بودن و قابل انعطاف بودن نمونه را برآورده سازد.(ولی پور ,عبدالمالکی.1379)    

 

انواع نمونه برداری:

نمونه برداری را می توان به دو دسته تقسیم کرد: 1- نمونه برداری تصادفی 2- نمونه برداری غیر تصادفی . در تحقیقات زیست شناسی روش نمونه برداری تصادفی بطور گسترده استفاده میشود. نمونه برداری تصادفی ، بطریقی انتخاب شده است که شانس انتخاب برای همه افراد جمعیت برابر باشد.نمونه برداری تصادفی خود به دو بخش تقسیم می شود ا- نمو نه برداری تصادفی ساده 2-نمونه برداری تصادفی محدود شده که این خود به دوروش 1- نمونه برداری

طبقه بندی شده 2-     نمونه برداری چند مرحله ای یا  روش زیر نمونه گیری بطور گسترده مورد استفاده قرار می گیرد.(ولی پور عبدالمالکی , 1379)

ابزارهای  نمونه بردای

دریک تقسیم بندی کلی ابزارهای نمو نه گیری را می توان در دو گروه بشرح ذیل تقسیم بندی نمود:

1 ابزارهای صید                        2 ابزارهای مشاهده ای

 

1 -1 -  ابزارهای صید

بسیاری از ابزارهای صید امروزی که برای مطالعات جمعیتی آبزیان استفاده می شود باعث برداشت جمعیت مورد مطالعه شده ودر خیلی از موارد حذف آن گونه از محیط آبی را به همراه دارد بعبارت دیگر امکان بازگشت مجدد آن گونه به محیط وجود ندارد . تعیین ابزار صید در هر مکان وزمان به هدف از نمونه گیری ،نوع آبزی،ویژگی های آبزی(تغذیه و.......)

رفتار ،تعدادمورد نیازو......بستگی دارد.ازطرفی وسیله صید مورد نظر بایستی امکان صید تمام سایزها رافراهم نموده وبتواند از همه مراحل سنی ویا سایز های ویژه صید نماید.اگر امکان نمونه گیری با یکبار ممکن نگردید باید با تکرار از تمامی مراحل  از تخم تا بزرگسالی صید کرد مثلا برای تعیین فراوانی جمعیت لازم است که از کلیه مراحل سنی تخم ،لارو،ماهیان جوان وبزرگسالی ان جمعیت ،نمونه برداری ونسبت به جمع آوری اطلاعات اقدام کرد.

 

ابزارهای نمو نه گیری برای صید ماهیان جوان وبزرگسال در دریا وآبهای داخلی عبارتند از :

الف - تله ها 

تله ها بصورت خیلی گستر ده برای نمونه گیری از ماهیان جوان وبزرگسال مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین در مطالعات تک زنی ورهاسازی درمناطق گرمسیری ونیمه گر مسیری وبصورت محدود تر در منا طق معتدله استفاده می شود.تله ها دارای اشکال متفاوت مربعی تا گرد و زد شکل هستنددر هر حال اصول اولیه آنها شبیه به هم است بدین صورت که ماهی از یک یا چند ورودی قیفی شکل به راحتی وارد وبسختی خارج می شود.در بعضی از موارد برای جذب ماهی وباتوجه به رفتار آن طعمه در داخل آن قرار داده تا امکا ن صید افزایش یابد((Miller, R. J . and Hunte, W . 1987.مزایا ومعایب تله ها عبارتند از:

مزایا

1-  بزرگ وارزان هستند

2-  دربستر های مختلف قابل استفاده هستند

3-  احتیاج به مراقبت ومواظبت ندارند

4-  بعلت صید زنده امکان رهاسازی مجدد نمونه به آب وجود دارد

معایب

1-به دلیل حجم زیاد هزینه حمل آن زیاد است

2-در مو قع تخلیه ممکن است تعدادی ماهی در تله باقی بمانند

3-  صید ماهیان ممنو عه را افزایش می دهد

4-  همنوع خواری در تله ها زیاد است

5-  در صورت استفاده وسیع با عث تخریب محیط می شوندWatson))

                                        روش صید set net

 

 

ب - قلابها

قلابها از زمان عصر سنگ و حتی شاید قبل از آن به همراه یک نخ برای صید ماهی استفاده شده است .امروزه از قلابها در آبهای کم عمق به منظور مطالعات با هدف تعیین سن، جنسیت، تغذیه، رفتار شناسی ، مسیر مهاجرت و.....با هدف تک زنی ورهاسازی در دوره های خاص استفاده می شوند.همچنین در صید تفریحی ،ورزشی وتجاری کاربرد وسیعی دارد در بر آورد واندازه گیری cpue (صید به ازای تلا ش صید) نیز روش قلاب جزء روش های اولیه محسوب می شود(Warle, 1984).

مزایا

1-  ارزان ، سبک ودسترسی به آن آسان است

2-تکرار سریع نمونه برداری برای افزایش دقت نمو نه گیری

3-  نرخ بازماندگی بالا پس از صید

   معایب

1-ماهی گرفتار شده امکان صید ماهیان دیگر را کم میکند

2-احتمال آسیب رسانی ابزار به ماهی زیاد است

3-تفاوت بالای صید به ازای واحد تلاش ماهیگیرانWatson )  )

                                    انواع روش صید با قلاب

 

 

چ- شوک الکتریکی

در بعضی از مطالعات از تجهیزات شوک دهنده الکتریکی برای نمونه برداری استفاده می شود . این تجهیزات با ولتاژهای گوناگون در دریاچه های کوچک و رودخانه ها استفاده می شود .(Mazzoni , et al : 2000 . Alonso , 2001   )

مزایا

1-  اطلاعات کاملی از تمامی گروهای سنی را فراهم می کند

ممایب

1 - ازبین رفتن همه موجودات متطقه

2- بسختی می توان حدود منطقه تحت تاثیر را تعیین کرد

 

ج - مواد منفجره

در بعضی از مطالعات علمی  برای کالیبره نمودن نتایج بدست آمده از عملیات غواصی، از موادمنفجره استفاده می شود.

مزایا

     1- اطلاعات بسیار دقیقی از تعداد گونه ، فراوانی، سایز و وزن آبزیان منطقه تحت تاثیر را فراهم می نماید

معایب

1-از بین رفتن وتخریب غیر انتخابی همه موجودات منطقه تحت تاثیر

2-برقراری انفجار به زمان زیادی نیاز دارد

3-  بسختی می توان حدود منطقه تحت تاثیر را تعیین کردWatson)   )

 

 

ح - تورهای گوشگیر

امروزه تورهای گوشگیر بطور وسیعی برای نمونه برداریهای علمی از آبزیان استفاده می شود این ابزار به سه صورت سطحی ،میانی وکف باعث تورپیچ وگرفتار شدن آبزی می شود .برای نمونه گیریهای علمی تورهای آزمایشی دارای چشمه هایی با سایز های متفاوت برای صید هستند.

مزایا

1-امکان صید سایز خاصی از ماهی

2-امکان نمونه برداری ازبسیاری ازگونه ها دریک زمان

 

معایب

   1 -  درصورت مفقود شدن با عث تخریب محیط وآبزیان می شود

2-  ساختار هندسی تور نسبت به تغییرات شرایط محیط حساس است

 

 

خ - تور ترال

تورهای ترال در اندازهای مختلفی برای صید ونمونه گیری از گونه های متفاوت ماهیان استفاده می شود. این تور ها توسط کشتی با سرعت 4-3 نات کشیده می شود .برای مثال در تخمین ذخایر آبزیان روش رایج وشناخته شده ای بنام مساحت جاروب شده برای تمامی گونه های کف زی وجود دارد. در ساده ترین شکل در این روش منطقه مورد مطالعه به چند ناحیه تقسیم شده وسپس باصیدترال حجم ماهیان تخمین زده می شود ( ولی نسب ت وهمکاران ، 1385 ). ضمنا سه نوع ترال کف روب ومیان آبی وسطحی وجود دارد در ترال میان آبی ماهیان میان زی مانند میکتوفیده( ohaesson . 2007and J  Pierce,Valinasab ) صید می شوند.

مزایا

1-پوشش تمامی مناطق

2-نمونه هایی برای تعیین سن وتولید مثل فراهم می آورد

3-  بعضی از گونه ها در این روش زنده می مانند و تگ زنی ورها ساز ی می شوند

4-محدودیت زمانی برای استفاده در شبانه روز را ندارند

معایب

1-  زمانی صید می کند که به ماهی هیچ نوع تحریکی وارد نشود

2-  ناحیه تحت تاثیر را بسختی می شود تعیین کرد

3-  باعث تخریب بستر می شود

4-  دارای صید ضمنی زیاد است

 5- روش صید ترا ل میان آبی

 

 

 2 -  نمونه گیری تخم و لارو ماهیان

همانطور که در بالا توضیح داده شد چندین ابزار برای نمونه برداری از ماهیان جوان وبزرگسال وجود دارد در حالیکه برای نمونه بر داری از تخم ولارو ماهیان این ابزارهاکاربرد چندانی ندارند.بهر حال اخیرا یک توسعه کمی برای مطالعه این دسته از ماهیان در آبهای شیرین  فراهم شده است  هرچند تخم و لارو ماهیان دریایی نسبت به آب شیرین به توجه  بیشتری نیاز دارند( به دلیل اینکه نواحی دریایی با فشار صیادی مواجه شده وامکان بازگشت شیلاتی  کاهش یافته است) .( FAO)

الف نمونه بردار ی تخم

 

 

ماهیان دارای تخمهای پلاژیک ،نیمه شناور وچسبنده هستند که این به دلیل چگالی اب یا قطرات چربی در آن است در هر حال تخمهایی که شناور ویا نیمه شناورند باید با ابزار پلانکتونگیر نمونه برداری شوند و نمو نه گیری تخم های چسبنده با گرب ودریج انجام می شود همچنین در بعضی از مواقع می توان از مواد مصنوعی برای جمع آوری نمونه ها استفاده کرد.((FAO

ب -  نمونه برداری  لارو

محل یا مکان استقرار لارو تعیین کننده ابزار  نمونه برداری از آن است .در هر حال برخی از ابزارهای نمونه برداری عبارتند از : تورهای کششی(tow  nets ) تورهای شناور buyant)nets    )- تله ها (traps)- تورپیاله ای(purse  seines).FAO)   )

 

 

3 - نمونه برداری از ماهی های مزارع واستخر های پرورشی

بهترین روش صید ماهیان سردابی برای نمونه گیری استفاده از تور دستی (ساچوک)

وبرای ماهیان گرم آبی تورهای سالیک

(ماشک پرتابی) است .بهترین روش نمونه برداری ماهی کپور معمولی پرتاب سالیک در کناره ظروف غذا خوری است و  نمونه برداری آمور نیز در کنار آخورهای علوفه صورت می گیرد .فیتو فاک در تمامی سطو ح قابل صید است ولی صید ماهی سرگنده با توجه به جمعیت کم آن بسیار مشکل است .همچنین صید بایستی با ملایمت بدون وارد آوردن استرس انجام گیرد.

 

4 - نمونه برداری فیتوپلانکتون ها

اکثر فیتوپلانکتون موجود در محیط زیست آبی متعلق به جلبکها است . برای نمونه برداری از فیتوپلانکتونها ابتدا باید مکان نمونه برداری را مشخص کرد ( رودخانه ، دریاچه و دریا) باتوجه به اینکه فیتوپلانکتون ها دارای مهاجرت های روزانه و عمودی است انجام نمونه برداری در شبانه روز از اعماق مختلف ضروری می باشد برای مطالعات اکولوژیک در مکان هایی که در گذشته فشار فاضلاب های مختلف موجود در یک رودخانه مطالعه شده است ، نمونه برداری از 3 نقطه ضروریست :  1- بالادست رودخانه ، جایی که عاری از هر نوع پساب است  . 2- از محل تخلیه  3- بعد از محل تخلیه ، مکان هایی که به طور قابل ملاحظه ای رقیق شده اند . برای نمونه برداری از فیتوپلانکتون های دریاچه بایستی از چندین نقطه اقدام کرد برای نمونه محل ورود زهکش ها یا هر پساب انسانی دیگر. اگر فقط باید یک نمونه از یک دریاچه جمع آوری شود ترجیحاً بایستی از مرکز دریاچه یا از عمیق ترین نقطه دریاچه باید آنرا جمع آوری نمود.(جبارزاده , 1386) 

ابزارهای نمونه برداری از فیتوپلانکتون

تورهای پلانکتون فقط روش های طبیعی جمع آوری فیتوپلانکتون هستند که از آنها در حد وسیعی برای جمع آوری زئوپلانکتونها نیز استفاده می شود .نمونه های مختلف تورهای پلانکتون گیر باتوجه به اندازه چشمه تورها قابل استفاده در مناطق مختلف آبی هستند ولی بطور رایج از تورهای ساده و استوانه ای که یک بطری در انتهای آن چسبیده است ، دارای کاربرد وسیع است . این تورها با دارا بودن سطح فیلتر کنندگی 3 برابر مساحت دهانه خود مناسبترین ابزار هستند .کار آیی تور نیز تحت تاثیر پارچه توری بکار برده شده در ساختمان تور، اندازه چشمه ، نسبت روزنه ها،  سرعت نمونه برداری ، فرار موجودات هدف و گرفتگی چشمه تور است . استفاده از پارچه ابریشمی مرسوم است البته پارچه های نایلونی محکم نیز مناسب هستند.( جبارزاده ,1386 ) همچنین از بطریهای نمونه بردار niskin نیز استفاده می شود.(ابراهیمی وهمکاران , 84)

 

5 - نمونه برداری زئوپلانکتونها

به دلیل فرار زئوپلانکتون از وسایل صید ، نمونه برداری دقیق آنها از آب مشکل است به هر حال کاربرد تورها بسیار رایج است . برخی از زئوپلانکتون ها از تورها عبور می نمایند و برخی دیگر نیز از تورها فرار می کنند . همواره کاربرد چندین روش برای نمونه برداری زئوپلانکتون ها از مکان مطالعه بسته به توده آبی و دیگر شرایط غالب مطلوب است.(جبارزاده ,1386)

ابزارهای نمونه گیری از زئوپلانکتون

نمونه برداری از زئو پلانکتونها  توسط پمپ کف کش (لوورا ساخت ایتالیا )که توسط سیم بوکسل وینچ هیدرولیک به همره کابل وشلنگ مر بوطه به درون آب ارسال می شود صورت می گیرد .برای نمونه برداری در هر ایستگاه بر اساس عمق مورد نظر از لایه های مختلف به صورت ستونی نمونه برداری می شود هنگامی که پمپ در سطح آب قرار می گیرد شروع به پمپاژآب به عرشه شناورنموده به همان حالت به اعماق پایین فرستاده شده تا اینکه از کل ستون آب نمونه برداری صورت پذیرد.

سرعت حرکت پمپ به گونه ای تنظیم شده که در هر یک از لایه ها حدود 200 لیتر آب به عرشه انتقال می یابد زمان حرکت پمپ در هر یک از لایه ها توسط کرو نو متر ثبت شده وآب انتقال یافته به عرشه شناور توسط تور پلانکتون گیر ی فیلتر و به تفکیک لایه های عمقی در ظروف پلی اتیلنی جمع اوری می گردد.( ابراهیمی وهمکاران , 1384)      

نمونه برداری بی مهرگان بزرگ کفزی

بی مهرگان کف زی از گروه های بسیار مهم  در بررسی کیفیت آب هستند چراکه این موجودات از مکان های آلوده مهاجرت می نمایند بعبارت دیگر شاخص آلودگی آب هستند این موجودات را
می توان براحتی جمع آوری،حمل و شناسایی نمود (جبارزاده ,1386 ).در نمونه برداری باید بسیاری از عوامل  ازجمله اطلاعات بیولوژیکی آبزیان ،هیدرولوژی وهیدرومورفولوژی،فاکتورهای فیزیکی وشیمیایی آب در نظر گرفته شوند(davvies ,  2001   )

6 - ابزارهای نمونه برداری از بی مهرگان بزرگ کفزی در آب های ساکن

- لایروب اکمن

 بهترین نمونه بردار برای مطالعه جانوران کفزی است این نمونه بردار به حالت باز به بستر فرستاده شده و در ناحیه مورد نظر فرو رفته سپس با کمک یک فرستنده در بستر قرار گرفته و بالا کشیده می شود با این نمونه بردار سنجش رسوبات به همراه جمعیت بی مهرگانش بدست می آید . این لایروب نمی تواند به خوبی در شن ، رسوبات سخت یا بستر دارای پوشش ماکروفیتها نفوذ  نماید . البته این  روش برای نمونه برداری جانوران کفزی بسیار رایج است .(جبارزاده , 1386)

- هسته های زمینی ( Substrate cores )

این هسته ها لوله های دراز باز هستند و هنگامیکه به پائین فرستاده می شوند در بستر نفوذ
 می نماید . سپس یک فرستنده را انداخته که هسته را پوشانده و نمونه های مدرج را بالا
 می کشیم.معمولاً دقت هسته ها بیشتر از لایروب اکمن است و در رسوبات نرم کاربردشان بهتر است ابزارهای دیگر عبارتند از : نمونه بردار peterson ،نمونه بردار PONAR و ابزار نمونه برداری هیدرولیک را نام برد .(جبارزاده, 1386)

 

نتیجه گیری:

هکانطوریکه توضیح داده شد روش ها و تکنیک های مختلفی برای نمونه برداری از آبزیان وجود دارد که با توجه به هدف تحقیق باید مناسبترین روش را انتخاب کرد . با توجه به اینکه برای انجام مطالعه  دسترسی به تمامی اطلاعات  مراحل رشد ونمو ابزیان برای تجزیه و تحلیل ضروری است  لذا ابزار صید نمونه برداری بایستی حتی ا لا مکان از تمامی گروه های سنی نمونه گیری  نماید . همچنین اگر با یکبار نمونه گیری تعداد نمونه مورد نظر کافی نبود بایستی ازمایش را تکرار نمود از طرفی ابزارهای فعلی هر یک دارای معایب و مزا یایی بوده و نمی توان برای نمونه برداری آبزیان  از یک روش به تنهایی استفاده کرد .

 آنچه مسلم است اینکه با نمونه برداری بتوان الگوهایی از وضعیت طبیعی ماهیان را با توجه به زمان و مکان پیش بینی کرد. همچنین نمونه برداری بایستی با صحت و دقت اندازه گیری بالا قادر باشد ساختار جمعیت ، فراوانی ، تنوع ، پراکنش و رفتار ماهی و.... را نشان دهد. از روش هایی که مخرب بوده و باعث تخریب بستر و صید ضمنی بیشتر هستند تا حد امکان کمتر استفاده کرد به دلیل اینکه این روش ها  ممکن است علاوه بر تخریب محیط زیست طبیعی آبزیان باعث حذف برخی از گونه ها شوند